ÖZETLE CARETTA CARETTA KAPLUMBAĞALARI

İnsanlardan her türlü kötülüğü görmelerine rağmen, onlara her zaman dostça yaklaşan bu sevimli yaratıklar, yiyecek peşinde hemen hemen dünyanın tüm denizlerini dolaşıyorlar. 1980'li yıllarda İztuzu Kumsalı'na yumurtlayan ve Ayşe adı verilen kaplumbağanın sağ yüzgecine yüzük şeklinde bir künye takılmıştı. Bir yıl

kadar sonra Ayşe'nin Meksika Körfezi'nde balıkçı ağlarına takıldığı, yüzeye çıkıp nefes alamadığı için öldüğü haberi geldi. 2008 yılında da Türkiye1 adı verilen bir dişinin sırtına uydu vericisi takıldı. İlk 2 ay Dalyan çevresinden ayrılmayan Türkiye1, daha sonra Akdeniz'e açıldı. En son uydu bağlantısı Tunus sahillerindeyken sağlanabilen Türkiye1'den daha sonra haber alınamadı.

ORTALAMA 70 YIL YAŞIYORLAR

Caretta Caretta'ların doğada o kadar çok düşmanları var ki, eğer yaşama şansı bulabilirlerse 70 yıl kadar yaşıyorlar. Boyları 150 santimi, ağırlıkları da 90-100 kiloyu bulabiliyor.

15-20 yılda ergin hale gelen Caretta Caretta'lar, oriantasyon denen ve henüz çözülemeyen bir nedenle yumurtadan çıktıkları kumsaldan başka bir yere yumurtalarını bırakmıyorlar. Dişiler genellikle 2 veya 3 yılda bir yumurta bırakıyorlar. Eğer kışı Dalyan'da geçirmemişlerse, üreme zamanından önce Mart ayında erkek ve dişiler Dalyan Deltası'nda toplanıyorlar. Bir taraftan beslenirken, diğer taraftan kendilerine eş arıyorlar. Dişiler için zaman zaman erkekler arasında sert kavgalar da yaşanıyor.

Dişinin erkeğini seçmesinden sonra, diğer erkekler onları rahatsız etmiyorlar ve sadece uzaktan izliyorlar.
Günler süren sudaki oynaşma sırasında erkek Caretta, çeşitli sesler çıkartıyor.

Yumurtaların tamamının döllenmesinden sonra dişinin dinlenme ve yumurtalarını olgunlaştırma süreci başlıyor.

Deltada özellikle yengeç yiyerek iyice beslenen ve yumurtalarını bırakacak hale gelen dişi, erkekle beraber İztuzu Kumsalı'nın deniz tarafına geçiyor.Dişiler içgüdüleriyle, yavruların dolunayda veya dolunaya yakın günlerde dünyaya gözlerini açmalarını hesap ederek kumsala çıkıyorlar. Kumsalda, kendisini rahatsız eden bir şeyle karşılaşırsa, yumurtasını bırakmadan geri dönüyor.

Carettalar insanları tehlike olarak görmüyorlar ve onlar varken yumurtalarını bırakabiliyorlar. 1988 yılında Dalyan'ın Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edilmesinden önce Dalyan halkının İztuzu Kumsalı'nda baraka şeklinde yazlıkları vardı. Ama hiç kimse barakasını kaplumbağaların yumurtladığı alanın içine kurmamıştı. İnsanlar varken de Caretta'lar kumsala çıkıyor ve onların yanında yumurtalarını bırakıyorlardı. Belki de kumsalda insanların bulunması yararlı bile oluyordu. Yırtıcı kuşlar, yengeçler ve tilkiler, insanlardan ürktükleri için yumurtalara zarar veremiyorlardı.

 

DOĞUM GİBİ...

Kumsala çıkan dişi, yumurtaları bırakmak için acele etmiyor. Biz, yumurtaların bırakıldığı çukura yuva diyoruz. Benim izlediğim bir kaplumbağa, önce denize yakın bir noktada yuva kazmaya başladı. Sonra vazgeçti. Biraz ileride, yuva süsü verdiği işaretler yaptı. Üçüncü yerde ise gerçek yuvasını kazdı. 3 ayrı yerde yuva denemesinin nedeni, yumurtaları arayan diğer hayvanları yanıltmak veya yumurtaları rutubetten korumak olabilir.
Yumurtalarını bırakacak kaplumbağa, karar kıldığı yerde yuvayı arka yüzgeçleriyle kazıyor. Sağ ayağını burgu gibi kullanırken, sol ayağıyla da kürek gibi kumu dışarı atıyor. Sağ ve sol arka yüzgeçlerini sırayla kullanan anne kaplumbağa, yeterli derinliğe ulaştıktan sonra yumurtaları bırakmaya başlıyor.
Ortalama 80-100 yumurtanın bırakılması saatler sürüyor. Uzun aralıklardan sonra bazen bir, bazen de birkaç yumurta art arda bırakılıyor. Çok zorlanan annenin gözlerinden sürekli yaş akıyor. Yumurtaların tamamını bırakan anne, yuvayı kapattıktan sonra bitkin bir halde denize dönüyor.
Anne kaplumbağanın kumda bıraktığı tank paleti benzeri izler, yumurtaların yerinin kolayca bulunmasına neden oluyor. Görevlilerin yumurtlamadan sonra süratle yumurtaların üzerine tel kafes koymaları ve izleri yok etmeleri gerekiyor.

BOŞA GİDEN ÇABALAR Yumurtalar, çok defa yengeçler, kuşlar ve tilki, köpek gibi hayvanlar tarafından bulunarak yenmektedir. Bazen yumurtalar rutubette kalmakta, yeterince ısınamadıkları için bozulmaktadır. Yumurtaları korumak için yumurtaları bırakıldıkları yerde korumanın dışında

bir başka yöntem daha uygulanmaktadır. Bu yöntem,Pamukkale Üniversitesi öğretim üyeleri ve öğrencileri tarafından Dalyan'da da uygulandı. Bu yöntemde, kumsalda rutubetli olmayan, meraklı insanların gözlerinden uzak korumalı bir alan hazırlanıyor. Sonra tüm yumurtalar buraya naklediliyor. Başında sürekli nöbetçi olduğu için yumurtalara zarar verecek hayvanlar yaklaşamıyor.

 

İztuzu Plajı'nın hemen arkasında yer alan Türkiye'nin ilk ve tek Deniz Kaplumbağaları Araştırma, Kurtarma, Tedavi, Rehabilitasyon ve Bilgilendirme Merkezi görevlileri bu yöntemden vazgeçmelerinin nedenini şöyle açıkladılar:

"Biz kaplumbağaların üremesinin tamamen doğal yollarla olması taraftarıyız. Bu  yöntemden vazgeçmemizin çeşitli nedenleri var. Birincisi, bu alan plaja yüzmeye gelenlerin daha çok dikkatini çekiyor. Buradaki görevli Pamukkale Üniversitesi'nin öğrencileri gönüllü olarak çalışıyor. Bu arkadaşları yaz sıcağında bu yuvaların başında bekletmek çok büyük cezadır. Bu yöntemden vazgeçmemizin en büyük etkenlerinden biri de başka hayvanlarda görülmeyen, kumun sıcaklığına göre

yavruların cinsiyet değiştirmesi. Biz yumurtaları başka yere taşıdığımızda, kum çok sıcaksa bütün yavrular dişi, kum yeterince ısınmazsa bütün yavrular erkek oluyor. Bu da ekolojik dengenin bizim tarafımızdan bozulması anlamına geliyor."

İztuzu Kumsalı, Küçük Plaj tarafı hariç yaklaşık 5 bin 400 metre uzunluğunda. Buraya geceleri kaç kişi nöbetçi bırakırsanız bırakın, kumsala tamamen hakim olmak mümkün değil. Özellikle tilkiler, geceleri kumsala kadar iniyorlar. Koklayarak yumurtaları da kolayca buluyorlar. Eşiyorlar ama yumurtalara ulaşamıyorlar. Çünkü her yuvanın üzerine yumurtlamadan sonra tel kafes konuluyor. İnsanların orada yumurta olduğunu anlamamaları için de anne kaplumbağanın bıraktığı izler siliniyor. Her şey olumlu olursa, yumurtalardan 55-60 gün sonra yavrular çıkıyor. Yavrular,

yumurtadan gündüz çıksalar dahi, içgüdüleriyle kumun altında geceyi bekliyorlar. Çünkü, kavurucu sıcakta ortaya çıkarlarsa, denize ulaşamadan ölebilirler!
Gece olunca topluca harekete geçen yavrular, mehtabın yardımıyla denizden yansıyan yakamozlara yöneliyorlar. İşte bu nokta çok önemli. Çevrede başka bir ışık kaynağı varsa, yavrular yanılıp deniz yerine o ışığa yöneliyorlar. Yanlış yöne giden yavruları görevlilerin yardım edip denize bırakmaları da sorunu çözmüyor. Yavruların tekrar bu sahili bulabilmeleri ve nesillerini sürdürebilmeleri için yumurtadan çıktıktan sonra denizi kendilerinin bulmaları gerekiyor.

SALDIRAN SALDIRANA Yumurtaları gibi, yeni dünyaya gelen yavrular da kurda kuşa yem oluyor. Yumurtalara saldıranların dışında denizde de çeşit çeşit yırtıcı balıklar onları bekliyor. En çok zararı verenler ise tahmin edilemeyecek bir kuş: Kum bıldırcınları. Bunlar, yumurtaları bularak, yeni çıkmış yavruları avlayarak Caretta Carettalara martılardan bile fazla zarar veriyorlar.

İçinizi karartmayalım. İztuzu Kumsalı gibi korunan ve betonlaşmadan uzak kalabilen kumsallar sayesinde Caretta Carettalar nesillerini sürdürebilecekler. Bu hayvanlarla ilgili araştırma yapan bilim adamları, her yuvaya bırakılan 80-100 yumurtadan birkaç tanesinin ergin hale ulaşmasının bu sevimli hayvanların dünyadaki varlığını sürdürmelerine yeterli olacağını söylüyorlar.

 

MUTLU SON

Tüm olumsuzluklara rağmen, Dalyan'a bırakılan yumurtalardan denize ulaşan yavru sayısı ortalamaların çok üzerinde. Hem bozulan yumurta sayısı az, hem de kumsalın büyük bölümünün 2 tarafı da su olduğu için tilki ve benzeri hayvanlar yumurtalara ulaşmaları zor. Tanrı belki de Caretta Carettaların neslinin tükenmemesi için 2 tarafı da su olan İztuzu Kumsalı'nın yaratmış.

Denize ulaşmakta geç kalan yavrular, güneşin ilk ışıklarıyla suya koşuyorlar.

İztuzu Kumsalı'nın karayolu ile gidilen tarafındaki İztuzu Plajı'ndaki Türkiye'nin ilk ve tek Deniz Kaplumbağaları Araştırma, Kurtarma, Tedavi, Rehabilitasyon ve Bilgilendirme Merkezi, 2009 yılında Dalyan Belediyesi'nin katkılarıyla modern bir araştırma merkezi haline geldi.

Kaplumbağa tanıtım çadırı ve tedavi merkezi, İztuzu Plajı'na gelen herkes tarafından en az bir kez ziyaret ediliyor ve Caretta Carettalar yakından izleniyor.

Merkezin ilginç bir özelliği ise, 1980'li yıllarda Almanlarla ortak İztuzu Kumsalı üzerine otel kurmak isteyen Kavala Şirketi'nin şantiye binası için döktüğü beton zeminin üzerine kurulması. Yüksek lisans öğrencisi Fikret, şu soru ile bu ironiyi gözler önüne seriyor:

"Acaba, kaplumbağaların sonu olacak bu oteli gelip kumsala kurmak isteyenler, bir gün attıkları betonun üzerinde kaplumbağaları koruma merkezinin kurulacağını akıllarına getirmişler midir?"